मुंबई उच्च न्यायालयाच्या आदेशानंतर CBIकडून FIR; RG Kar, हाथरस आणि उन्नावसारख्या प्रकरणांचा अनुभव असलेल्या अधिकाऱ्याकडे तपासाची जबाबदारी
दिशा सालियान यांच्या मृत्यू प्रकरणाच्या तपासाला नव्या टप्प्यावर सुरुवात झाली आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्देशानंतर केंद्रीय अन्वेषण ब्युरोने (CBI) FIR दाखल केली असून, या प्रकरणाच्या तपासाची जबाबदारी वरिष्ठ अधिकारी सीमा पाहुजा यांच्याकडे देण्यात आली आहे. FIRमध्ये सामूहिक बलात्कार, हत्या, गुन्हेगारी कट, पुरावे नष्ट करणे आणि खोटी माहिती पसरवणे यांसंबंधीच्या आरोपांचा तपास करण्याचा उल्लेख आहे. मात्र, FIRमध्ये कोणालाही आरोपी म्हणून घोषित करण्यात आलेले नाही.
सीमा पाहुजा या CBIच्या तपास पथकातील अनुभवी अधिकारी आहेत. 2024 मधील कोलकाता आरजी कर मेडिकल कॉलेजमधील प्रशिक्षणार्थी डॉक्टरच्या बलात्कार-हत्या प्रकरणाच्या तपासात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. तसेच 2020 मधील हाथरस प्रकरण आणि 2017 मधील उन्नाव बलात्कार प्रकरणाच्या तपासाशीही त्यांचा संबंध राहिला आहे. 2017 मधील हिमाचल प्रदेशातील कोठखाई येथील ‘गुडिया’ बलात्कार-हत्या प्रकरणाच्या तपासातही त्यांनी नेतृत्वाची भूमिका बजावली होती.
तपासातील कामगिरीबद्दल सीमा पाहुजा यांना 2021 मध्ये राष्ट्रपती पोलीस पदकाने सन्मानित करण्यात आले होते. त्याच काळात CBIच्या अधिकाऱ्यांना प्रदान करण्यात आलेल्या पदकांमध्ये त्यांना ‘Best Investigating Officer’ म्हणून सुवर्णपदक मिळाल्याची नोंद आहे.
सीमा पाहुजा यांच्या आधीच्या महत्त्वाच्या तपासांची पार्श्वभूमी
हाथरस प्रकरणातील तपास पथकात सीमा पाहुजा सहभागी होत्या. उन्नाव प्रकरणाच्या तपासातही त्यांनी भूमिका बजावली. हिमाचल प्रदेशातील कोठखाई येथील 16 वर्षीय मुलीवरील बलात्कार आणि हत्या प्रकरणात CBIच्या तपासातून आरोपीपर्यंत पोहोचण्यात फॉरेन्सिक आणि DNA तंत्राचा वापर करण्यात आला. या प्रकरणात दोषीला जन्मठेपेची शिक्षा झाली होती.
RG Kar प्रकरणातही सीमा पाहुजा यांनी प्रत्यक्ष तपासात भूमिका बजावली होती. त्यामुळे दिशा सालियान प्रकरणाचा तपास त्यांच्याकडे सोपवण्यात आल्याने आता जुन्या तपासातील कागदपत्रे, साक्षीदारांचे जबाब आणि उपलब्ध पुराव्यांची नव्याने छाननी केली जाण्याची शक्यता आहे.
CBIच्या FIRमध्ये नेमकं काय?
CBIने दाखल केलेल्या FIRमध्ये गुन्हेगारी कट, हत्या, सामूहिक बलात्कार, पुरावे नष्ट करणे किंवा दडपणे तसेच कथितपणे खोटी माहिती पसरवण्याच्या बाबींचा तपास करण्याचा उल्लेख आहे. FIRमध्ये अनेक व्यक्ती आणि अधिकाऱ्यांच्या भूमिकेची चौकशी करण्यासाठी त्यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. यामध्ये आदित्य ठाकरे, रिया चक्रवर्ती, शोविक चक्रवर्ती, डिनो मोरिया, सूरज पांचोली, आदित्य ठाकरे यांचे बॉडीगार्ड्स तसेच तत्कालीन पोलीस अधिकारी आणि इतर व्यक्तींचा समावेश असल्याचे वृत्त आहे.
महत्त्वाचे म्हणजे, मुंबई उच्च न्यायालयाने यापूर्वीच स्पष्ट केले आहे की, पुरेसे पुरावे उपलब्ध होईपर्यंत कोणालाही आरोपी मानले जाऊ नये. त्यामुळे FIRमध्ये नाव किंवा उल्लेख असणे आणि एखादी व्यक्ती आरोपी असणे या दोन वेगळ्या बाबी आहेत.
FIRमध्ये तपासाचा एक भाग म्हणून प्रकरणाशी संबंधित कागदपत्रे, फाइल्स आणि सार्वजनिक नोंदी नष्ट झाल्या का, लपवण्यात आल्या का किंवा त्यात फेरफार झाला का, याची चौकशी करण्याचा मुद्दाही आहे. त्याचबरोबर सरकारी यंत्रणा, मनुष्यबळ किंवा पोलीस यंत्रणेचा गैरवापर झाला का, याचाही तपास केला जाणार असल्याचे FIRमधून समोर आले आहे.
शवविच्छेदन करणारे डॉक्टर, न्यायवैद्यक अधिकारी, संबंधित पोलीस अधिकारी आणि घटनेच्या वेळी इमारतीतील सुरक्षा व्यवस्थेशी संबंधित व्यक्तींची भूमिकाही तपासाच्या कक्षेत येऊ शकते. CBIकडून मुंबई पोलिसांकडील प्रकरणाशी संबंधित कागदपत्रे मागवण्यात आल्याचेही यापूर्वी समोर आले होते.
उच्च न्यायालयाने तपासातील कोणत्या बाबींवर प्रश्न उपस्थित केले?
2 सप्टेंबर 2026 रोजी मुंबई उच्च न्यायालयाने दिशा सालियान यांच्या मृत्यू प्रकरणात CBI तपासाचे निर्देश दिले. न्यायालयाने यापूर्वीच्या पोलीस तपासातील काही विसंगती आणि अनुत्तरित प्रश्नांकडे लक्ष वेधले. विशेषतः घटनास्थळाचा पंचनामा उशिराने झाल्याची बाब न्यायालयाच्या निदर्शनास आली. 8 जून 2020 रोजी झालेल्या मृत्यूनंतर 9 जून रोजी पंचनामा करण्यात आला होता.
न्यायालयाने इतर तपास प्रक्रियेतील बाबींचाही उल्लेख केला. घटनास्थळी पोलिसांची उपस्थिती, CCTVशी संबंधित माहिती, डिजिटल उपकरणे जप्त करण्यास झालेला विलंब आणि तपास प्रक्रियेतील काही त्रुटी याबाबत प्रश्न उपस्थित करण्यात आले. मात्र, न्यायालयाने कोणत्याही विशिष्ट व्यक्तीविरुद्ध दोषारोप केलेला नसून, पुराव्यांच्या आधारे पुढील तपास करण्याचे निर्देश दिले आहेत.
कुटुंब आणि राजकीय प्रतिक्रिया
दिशा सालियान यांचे वडील सतीश सालियान यांनी मुलीच्या मृत्यूची सखोल चौकशी करून दोषी आढळणाऱ्यांना कठोर शिक्षा मिळावी, अशी मागणी केली आहे. दुसरीकडे, आदित्य ठाकरे यांनी या प्रकरणाशी आपला संबंध नसल्याचे म्हटले आहे. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी प्रकरण आता CBIकडे असल्याने तपास सुरू असताना तर्क-वितर्कांवर भाष्य करणे योग्य ठरणार नसल्याचे म्हटले आहे.
दिशा सालियान यांचा मृत्यू 8 जून 2020 रोजी मुंबईतील मालाड परिसरातील एका निवासी इमारतीत झाला होता. त्यावेळी मुंबई पोलिसांच्या तपासात मृत्यू आत्महत्या असल्याचे निष्पन्न झाल्याचे सांगण्यात आले होते. मात्र, सतीश सालियान यांनी या निष्कर्षावर प्रश्न उपस्थित करत उच्च न्यायालयात याचिका दाखल केली होती. त्यानंतर न्यायालयाने CBI तपासाचे निर्देश दिले.
आता CBIकडून उपलब्ध कागदपत्रे, पूर्वीच्या तपासातील नोंदी, फॉरेन्सिक पुरावे आणि संबंधित व्यक्तींचे जबाब यांची नव्याने तपासणी केली जाणार आहे. या तपासातून दिशा सालियान यांच्या मृत्यूच्या परिस्थितीबाबत कोणती तथ्ये समोर येतात, याकडे लक्ष लागले आहे.
