भू-राजकीय तणावाच्या पार्श्वभूमीवर डच सेंट्रल बँकेचा मोठा निर्णय; न्यूयॉर्क आणि ओटावातील साठा लंडनला, 27 टनांहून अधिक सोने नेदरलँड्समध्ये आणले
जागतिक पातळीवर वाढत असलेल्या भू-राजकीय तणावामुळे देशांच्या सोन्याच्या साठ्याच्या सुरक्षिततेचा मुद्दा पुन्हा चर्चेत आला आहे. संकटाच्या काळात सोन्याचा साठा तातडीने उपलब्ध होणे आणि त्याचा आवश्यकतेनुसार वापर करता येणे महत्त्वाचे ठरत असल्याने नेदरलँड्सच्या मध्यवर्ती बँकेने आपल्या सुवर्णसाठ्याच्या ठिकाणात मोठा बदल केला आहे. डच सेंट्रल बँकेने अमेरिका आणि कॅनडामध्ये ठेवलेले सुमारे 68 टन सोने ब्रिटनमधील लंडन येथे हलवले आहे.
डच सेंट्रल बँकेच्या या निर्णयामागे वाढती भू-राजकीय अस्थिरता आणि संभाव्य संकटांसाठी आर्थिक तयारी मजबूत करण्याची गरज असल्याचे सांगण्यात आले आहे. मात्र, हा निर्णय अचानक घेण्यात आलेला नाही. यापूर्वी नोव्हेंबर 2014 मध्येही डच सेंट्रल बँकेने न्यूयॉर्कमधून 122.5 टन सोने परत ॲमस्टरडॅमला आणले होते.
A MOVE TO PREPARE FOR A MAJOR GLOBAL CRISIS
— Huy Lâm ⚡ (@sendhuy1) September 4, 2026
------
The Dutch central bank, DNB, confirmed on September 2 that it moved 86 tonnes of gold from New York and Ottawa to London between March and August 2026.
• 59 tonnes were sold in New York and repurchased in London
• ~27 tonnes… pic.twitter.com/Bvx0P5dOdG
उत्तर अमेरिकेतील सुवर्णसाठा कमी
मार्च ते ऑगस्ट 2026 या कालावधीत डच मध्यवर्ती बँकेने न्यूयॉर्क आणि ओटावा येथे ठेवलेल्या सोन्याचा काही भाग लंडनला स्थलांतरित केला. या प्रक्रियेपूर्वी नेदरलँड्सच्या एकूण सोन्यापैकी 31.3 टक्के साठा न्यूयॉर्कमध्ये, तर 19.7 टक्के साठा ओटावामध्ये होता. आता या दोन्ही उत्तर अमेरिकन ठिकाणी मिळून केवळ 18.5 टक्के सोने शिल्लक राहिले आहे.
या बदलामुळे नेदरलँड्सच्या सुवर्णसाठ्याचा मोठा हिस्सा युरोपमध्ये उपलब्ध झाला आहे. त्याचबरोबर अटलांटिक महासागरापलीकडील साठवणूक केंद्रांवरील अवलंबित्वही कमी झाले आहे. संकटाच्या परिस्थितीत सोन्यापर्यंत वेगाने पोहोचणे आणि आवश्यक असल्यास त्याची विक्री करणे अधिक सुलभ व्हावे, हा या निर्णयामागील महत्त्वाचा उद्देश आहे.
27 टनांहून अधिक सोने नेदरलँड्समध्ये
नेदरलँड्सने अमेरिकेत आणि कॅनडात ठेवलेला संपूर्ण साठा मात्र लंडनला हलवलेला नाही. 27 मेट्रिक टनांहून अधिक सोने अमेरिका आणि कॅनडातून प्रत्यक्ष नेदरलँड्समध्ये आणण्यात आले. हे सोने मध्य नेदरलँड्समधील Zeist शहराजवळील लष्करी तळावरील अत्यंत सुरक्षित तिजोरीत ठेवण्यात आले आहे.
डच सेंट्रल बँकेने दिलेल्या माहितीनुसार, या व्यापक स्थलांतर प्रक्रियेअंतर्गत नेदरलँड्समधील त्या सुरक्षित ठिकाणाहूनही तितक्याच प्रमाणात सोने लंडनला पाठवण्यात आले.
लंडनची निवड का?
जागतिक सुवर्ण व्यापाराचे प्रमुख केंद्र म्हणून लंडनला विशेष महत्त्व आहे. बँक ऑफ इंग्लंडमार्फत साठवले जाणारे सोने आंतरराष्ट्रीय व्यापाराच्या मानकांची पूर्तता करते. त्यामुळे जागतिक बाजारपेठेत त्याचा व्यवहार करणे तुलनेने सुलभ होते.
भविष्यात एखाद्या आपत्कालीन परिस्थितीत डच सेंट्रल बँकेला आपले सोने तातडीने विकण्याची किंवा राखीव निधीचा इतर आर्थिक कारणांसाठी वापर करण्याची गरज पडल्यास लंडनमधील साठा अधिक सोयीचा ठरू शकतो.
नेदरलँड्सकडे किती सोने?
2025 च्या अखेरीस डच सेंट्रल बँकेकडे 612.4 मेट्रिक टन सोन्याचा साठा असल्याची नोंद आहे. या सोन्याची अंदाजे किंमत 72.3 अब्ज युरो, म्हणजेच सुमारे 9.4 लाख कोटी रुपये किंवा 88.1 अब्ज डॉलर्स इतकी होती.
संकटकाळात हा सुवर्णसाठा प्रत्यक्ष वापरण्याची वेळ येऊ नये, अशी अपेक्षा असली तरी तो अशा ठिकाणी ठेवणे जिथून गरजेच्या वेळी वेगाने उपलब्ध होऊ शकतो, आर्थिक तणावाच्या काळात देशाची लवचिकता वाढवू शकते.
अमेरिकेवरील अवलंबित्वाचा प्रश्न
अनेक दशकांपासून जगातील विविध देशांनी आपला मौल्यवान सुवर्णसाठा न्यूयॉर्कसारख्या सुरक्षित तिजोरींमध्ये ठेवला आहे. मात्र, सध्याच्या भू-राजकीय परिस्थितीत काही युरोपीय देश या व्यवस्थेचा पुन्हा विचार करत असल्याचे चित्र आहे. नेदरलँड्सचा निर्णय त्याच व्यापक चर्चेचा एक भाग म्हणून पाहिला जात आहे.
अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी युरोपीय मित्रराष्ट्रांवर इराणसोबतच्या युद्धासह अमेरिकेच्या धोरणांना अधिक पाठिंबा देण्यासाठी दबाव आणला होता. मात्र, अनेक युरोपीय देशांनी या संघर्षात थेट सहभागी होण्यास नकार दिला. फ्रान्सने शस्त्रे वाहून नेणाऱ्या इस्रायली विमानांना आपल्या हवाई हद्दीचा वापर करण्यास बंदी घातली, तर इटलीने सिसिलीमध्ये अमेरिकन बॉम्बर्सना उतरण्याची परवानगी नाकारली. स्पेननेही इराण युद्धासाठी अमेरिकेला आपले तळ आणि हवाई हद्द वापरण्याची परवानगी दिली नाही.
त्यामुळे अमेरिका आणि युरोपमधील संबंधांचा मुद्दा आता केवळ टॅरिफ किंवा व्यापारापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. युरोपीय देश अमेरिकेवर किती प्रमाणात अवलंबून राहू शकतात, हा प्रश्नही महत्त्वाचा ठरत आहे. याच पार्श्वभूमीवर राष्ट्रीय सुवर्णसाठा नेमका कुठे ठेवायचा, हा विषय अधिक संवेदनशील बनला आहे.
नेदरलँड्सच्या निर्णयातून आर्थिक संकटाच्या काळात सुवर्णसाठा प्रत्यक्षात किती सहज उपलब्ध होऊ शकतो, याला मध्यवर्ती बँका वाढते महत्त्व देत असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे पुढील काळात इतर युरोपीय देशही आपल्या सोन्याच्या साठवणुकीच्या ठिकाणांचा आणि परदेशातील राखीव साठ्यावरील अवलंबित्वाचा पुनर्विचार करणार का, याकडे लक्ष लागले आहे.
