नवी दिल्ली (El Niño) : जगभरातील हवामानावर प्रभाव टाकणाऱ्या महत्त्वाच्या नैसर्गिक प्रक्रियांपैकी एल निनो (El Niño) ही एक प्रमुख हवामान घटना मानली जाते. प्रशांत महासागरातील तापमानातील बदलांमुळे निर्माण होणाऱ्या या प्रक्रियेचा परिणाम केवळ महासागरापुरता मर्यादित राहत नाही, तर भारतासह जगातील अनेक देशांच्या पाऊस, तापमान, शेती आणि अर्थव्यवस्थेवरही होतो.
एल निनो म्हणजे नेमके काय?
एल निनो ही प्रशांत महासागरातील एक नैसर्गिक हवामान प्रक्रिया आहे. यामध्ये विषुववृत्ताजवळील मध्य आणि पूर्व प्रशांत महासागराच्या पृष्ठभागावरील पाण्याचे तापमान नेहमीपेक्षा जास्त वाढते. या तापमानवाढीमुळे जागतिक वातावरणीय प्रणालीमध्ये बदल घडतात आणि त्याचा परिणाम विविध देशांच्या हवामानावर दिसून येतो.
एल निनो कसा तयार होतो?
सामान्य परिस्थितीत प्रशांत महासागरात पूर्वेकडून पश्चिमेकडे वाहणारे व्यापार वारे (Trade Winds) उष्ण पाणी आशियाच्या दिशेने ढकलतात. मात्र हे वारे कमकुवत झाल्यास किंवा दिशा बदलल्यास उष्ण पाणी पूर्वेकडे सरकते. परिणामी मध्य आणि पूर्व प्रशांत महासागराचे तापमान वाढते आणि एल निनोची स्थिती निर्माण होते.
भारतावर काय परिणाम होतो?
भारतासाठी एल निनो ही अत्यंत महत्त्वाची हवामान घटना मानली जाते, कारण तिचा थेट संबंध मान्सूनशी आहे.
- दक्षिण-पश्चिम मान्सून कमकुवत होण्याची शक्यता वाढते.
- सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडू शकतो.
- काही भागांमध्ये दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होऊ शकते.
- तापमानात वाढ होऊन उष्णतेच्या लाटांची तीव्रता वाढू शकते.
- शेती उत्पादनावर परिणाम होऊन अन्नधान्य उत्पादन घटू शकते.
- धरणे, जलाशय आणि भूजलसाठ्यांवर ताण येऊ शकतो.
- अन्नधान्यांच्या किमती वाढून महागाईचा दबाव निर्माण होण्याची शक्यता असते.
तथापि, प्रत्येक एल निनो वर्षात भारतात दुष्काळ पडतोच असे नाही. भारतीय महासागरातील परिस्थिती आणि इतर हवामान घटकांमुळे त्याचा प्रभाव कमी किंवा जास्त होऊ शकतो.
जगभरात कसा होतो परिणाम?
एल निनोचा प्रभाव जगभरातील हवामान व्यवस्थेवर दिसून येतो.
- अमेरिका आणि दक्षिण अमेरिकेच्या काही भागांत अतिवृष्टी आणि पूरस्थिती निर्माण होऊ शकते.
- ऑस्ट्रेलिया, इंडोनेशिया आणि आग्नेय आशियातील काही देशांमध्ये दुष्काळाची शक्यता वाढते.
- आफ्रिकेतील काही प्रदेशांमध्ये पर्जन्यमानात मोठे बदल होऊ शकतात.
- समुद्राच्या तापमानवाढीमुळे मत्स्यव्यवसायावर परिणाम होतो.
- जंगलातील आगींचे प्रमाण वाढण्याची शक्यता असते.
- जागतिक सरासरी तापमानात वाढ होऊन उष्ण वर्षांची नोंद होऊ शकते.
- कृषी उत्पादन आणि अन्नसुरक्षेवर परिणाम होऊन जागतिक बाजारपेठांवर दबाव निर्माण होतो.
एल निनो आणि हवामान बदल
हवामान बदलामुळे (Climate Change) एल निनोसारख्या घटनांची तीव्रता आणि परिणाम अधिक गंभीर होऊ शकतात, असे अनेक संशोधनांमधून समोर आले आहे. त्यामुळे जगभरातील हवामान तज्ज्ञ एल निनोच्या हालचालींवर सतत लक्ष ठेवून असतात.एल निनो ही केवळ महासागरातील तापमानवाढ नसून जगभरातील हवामान, शेती, अर्थव्यवस्था आणि जनजीवनावर परिणाम करणारी महत्त्वाची नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. भारतासाठी विशेषतः मान्सून आणि कृषी क्षेत्राच्या दृष्टीने एल निनोचे निरीक्षण अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.
