पुण्यातील वृद्धाश्रमात घेतला अखेरचा श्वास; ‘मराठी लेखन मार्गदर्शिका’, ‘मराठी शब्दलेखन कोश’सह महत्त्वपूर्ण ग्रंथांची निर्मिती
मराठी भाषा, व्याकरण आणि भाषाशास्त्राच्या क्षेत्रात दीर्घकाळ मोलाचे योगदान देणाऱ्या ज्येष्ठ अभ्यासक, लेखिका आणि शिक्षिका प्रा. यास्मिन शेख यांचे आज, 24 ऑगस्ट रोजी निधन झाले. त्या 101 वर्षांच्या होत्या. पुण्यातील एका वृद्धाश्रमात त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या पश्चात डॉ. शमा आणि प्रा. रुकसाना या दोन मुली आहेत.
प्रा. यास्मिन शेख यांचा जन्म 21 जून 1925 रोजी झाला होता. जन्मावेळी त्यांचे नाव जेरुषा रुबेन होते. त्यांचा जन्म ज्यू कुटुंबात झाला होता. वडिलांच्या सरकारी नोकरीमुळे बालपणात त्यांना विविध ठिकाणी राहण्याची संधी मिळाली. याच काळात त्यांच्या मनात शिक्षण आणि भाषेची आवड निर्माण झाली.
पुण्यातील एस.पी. कॉलेजमधून त्यांनी बी.ए.चे शिक्षण पूर्ण केले. मराठी विषयात त्यांनी विशेष प्रावीण्य मिळवले. त्यांच्या भाषिक जडणघडणीवर प्रा. एस. एम. माटे आणि प्रा. के. एन. वातवे यांसारख्या शिक्षकांचा प्रभाव होता. त्यानंतर त्यांनी एम.ए.चे शिक्षणही पूर्ण केले.
आंतरधर्मीय विवाहानंतरही मराठीशी घट्ट नाते
1949 मध्ये यास्मिन शेख यांचा अझीझ अहमद इब्राहिम शेख यांच्याशी आंतरधर्मीय विवाह झाला. विवाहानंतर त्यांचे नाव यास्मिन शेख झाले. उपलब्ध चरित्रात्मक माहितीनुसार, जन्माने ज्यू असलेल्या यास्मिन शेख यांनी विवाहानंतरही आपला धर्म बदलला नाही. मात्र, त्यांचे संपूर्ण पुढील आयुष्य मराठी भाषा, साहित्य आणि महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक विश्वाशी जोडले गेले.
महाविद्यालयीन अध्यापनापासून IAS-UPSC विद्यार्थ्यांपर्यंत
यास्मिन शेख यांनी आपल्या प्रदीर्घ अध्यापन कारकिर्दीत विविध संस्थांमध्ये मराठी विषय शिकवला. औरंगाबादच्या मिलिंद महाविद्यालयात अध्यापन केल्यानंतर त्यांनी मुंबईतील एसआयईएस कॉलेज, शीव येथे मराठीच्या प्राध्यापक म्हणून दीर्घकाळ सेवा बजावली.
एसआयईएस कॉलेजमध्ये त्यांनी श्री. पु. भागवत आणि विंदा करंदीकर यांसारख्या साहित्यिकांसोबत काम केले. त्या महाविद्यालयाच्या मराठी विभागप्रमुखही राहिल्या.
निवृत्तीनंतरही त्यांचा भाषेचा अभ्यास आणि अध्यापनाचा प्रवास थांबला नाही. त्यांनी स्पर्धा परीक्षांसाठी तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसह IAS आणि UPSC परीक्षार्थींना मराठी व्याकरण व भाषाशास्त्राचे मार्गदर्शन केले.
‘व्याकरण सल्लागार’ म्हणून स्वतंत्र ओळख
प्रा. यास्मिन शेख यांचा ‘अंतर्नाद’ मासिकाशी दीर्घकाळ संबंध होता. या मासिकाच्या ‘व्याकरण सल्लागार’ म्हणून त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. मराठी लिखाणातील व्याकरणाच्या चुका, शब्दलेखन आणि योग्य शब्दप्रयोग यासंदर्भात मार्गदर्शन घेण्यासाठी अनेक जण त्यांच्याशी संपर्क साधत असत.
मराठी भाषेवर त्यांचे निस्सीम प्रेम होते; मात्र भाषेकडे पाहण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन व्यापक आणि अभ्यासपूर्ण होता. त्या बोलीभाषांच्या विरोधात नव्हत्या. प्रमाणभाषा, बोलीभाषा आणि भाषेतील विविधता यांचा समतोलपणे विचार करण्यावर त्यांचा भर होता.
आपल्या शंभराव्या वर्षातील भाषणातही त्यांनी व्याकरण आणि भाषाशास्त्र यांच्यातील परस्परसंबंध अधोरेखित केला होता.
लेखनातूनही मराठी भाषेला योगदान
प्रा. यास्मिन शेख यांनी मराठी भाषा आणि व्याकरणाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे लेखन केले. त्यांच्या उल्लेखनीय पुस्तकांमध्ये —
- मराठी लेखन मार्गदर्शिका
- मराठी शब्दलेखन कोश
- सुगम मराठी व्याकरण कोश
यांचा समावेश आहे.
मराठी भाषा, व्याकरण, शब्दलेखन आणि भाषाशास्त्राच्या अभ्यासाला त्यांनी दिलेले योगदान त्यांच्या लेखनातून आणि अध्यापनातून पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचले. वयाच्या 101व्या वर्षी त्यांच्या निधनाने मराठी भाषा-अभ्यासाच्या क्षेत्रातील एक ज्येष्ठ मार्गदर्शक व्यक्तिमत्त्व काळाच्या पडद्याआड गेले आहे.
