अमेरिकेतील 1.83 लाख प्रौढांच्या डेटाचा अभ्यास; सोशल मीडिया वापराच्या प्रत्येक अतिरिक्त तासासोबत डिप्रेशनच्या लक्षणांची शक्यता 17 टक्क्यांनी वाढल्याचे निरीक्षण
स्मार्टफोन आणि इंटरनेटमुळे सोशल मीडिया हा दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग झाला आहे. फेसबुक, इन्स्टाग्राम, व्हॉट्सअॅपसह विविध प्लॅटफॉर्मवर स्क्रोलिंग करण्यात अनेकांचा बराच वेळ जातो. मात्र, स्क्रीनसमोर घालवला जाणारा हा वाढता वेळ मानसिक आरोग्याच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचा ठरत असल्याचे एका दीर्घकालीन संशोधनातून समोर आले आहे.
‘मेंटल हेल्थ रिसर्च’ जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या या अभ्यासात सोशल मीडिया वापर आणि डिप्रेशनच्या लक्षणांमधील संबंध तपासण्यात आला. अमेरिकेतील युनिव्हर्सिटी ऑफ सिनसिनाटी आणि नॉर्थवेस्टर्न युनिव्हर्सिटीच्या संशोधकांनी हे संशोधन केले. मार्टिन एल. ब्लॉक यांच्या नेतृत्वाखालील टीमने यासाठी मोठ्या प्रमाणातील दीर्घकालीन डेटाचे विश्लेषण केले.
11 वर्षांतील 1.83 लाख लोकांच्या डेटाचे विश्लेषण
संशोधनासाठी 2014 ते 2024 या कालावधीतील 11 स्वतंत्र वार्षिक सर्वेक्षणांमधील माहिती तपासण्यात आली. या डेटामध्ये 18 ते 70 वर्षे वयोगटातील जवळपास 1 लाख 83 हजार अमेरिकन प्रौढांचा समावेश होता.
हा अभ्यास जागतिक स्तरावरील लोकसंख्येवर करण्यात आलेला नसून, त्यासाठी केवळ अमेरिकेतील नागरिकांचा डेटा वापरण्यात आला आहे. त्यामुळे या निष्कर्षांचा थेट परिणाम जगभरातील प्रत्येक सोशल मीडिया वापरकर्त्यावर लागू करता येणार नसला, तरी सोशल मीडिया वापर आणि मानसिक आरोग्य यांच्यातील संभाव्य संबंध समजून घेण्यासाठी हे निरीक्षण महत्त्वाचे मानले जात आहे.
अडीच तासांचा टप्पा महत्त्वाचा?
अभ्यासातील निरीक्षणानुसार, दररोज सोशल मीडिया वापरण्याचा कालावधी सुमारे 150 मिनिटे म्हणजेच अडीच तासांपर्यंत पोहोचल्यानंतर सोशल मीडिया वापर आणि डिप्रेशनच्या लक्षणांमधील संबंध अधिक स्पष्टपणे दिसू लागला.
संशोधनाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात हा संबंध जवळपास तटस्थ होता. मात्र वापराचा कालावधी वाढत जाऊन सुमारे अडीच तासांवर पोहोचल्यानंतर डिप्रेशनच्या लक्षणांशी सकारात्मक संबंध आढळला.
विशेष म्हणजे, सोशल मीडियावर दररोज घालवलेल्या वेळेत प्रत्येक अतिरिक्त एक तासाची वाढ झाल्यास डिप्रेशनच्या लक्षणांची शक्यता सुमारे 17 टक्क्यांनी वाढल्याचे संशोधकांच्या विश्लेषणातून दिसून आले.
मात्र, या निष्कर्षाचा अर्थ सोशल मीडिया वापरामुळे थेट डिप्रेशन होते, असा काढता येत नाही. संशोधनात सोशल मीडिया वापरण्याचा वाढता कालावधी आणि डिप्रेशनची लक्षणे यांच्यात संबंध आढळला आहे; कारण-परिणाम निश्चित झालेला नाही.
भारतातील सोशल मीडिया वापरही चिंतेचा विषय
या अभ्यासाकडे भारताच्या संदर्भातही लक्ष वेधले जात आहे. चीननंतर भारत हा जगातील सर्वाधिक सोशल मीडिया वापरकर्ते असलेल्या देशांपैकी एक मानला जातो. फेसबुक आणि व्हॉट्सअॅपसारख्या प्रमुख प्लॅटफॉर्मवर भारतातील वापरकर्त्यांची संख्या मोठी आहे. उपलब्ध आकडेवारीनुसार, देशात फेसबुकचे सुमारे 40 कोटी आणि व्हॉट्सअॅपचे सुमारे 53.5 कोटी वापरकर्ते आहेत.
डिजिटल इंडिया रिपोर्टनुसार, भारतीयांचा इंटरनेट आणि स्क्रीन वापराचा एकूण कालावधी दररोज सुमारे 6 तास 45 मिनिटे ते 6 तास 49 मिनिटांदरम्यान आहे. यापैकी सोशल मीडियासाठी खर्च होणारा वेळ अंदाजे 2 तास 28 मिनिटे ते 2 तास 44 मिनिटांपर्यंत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.
यामुळे अमेरिकेतील संशोधनात अधोरेखित झालेल्या 150 मिनिटांच्या म्हणजेच अडीच तासांच्या टप्प्याच्या जवळपास भारतीयांचा सरासरी सोशल मीडिया वापर पोहोचतो. काही परिस्थितींमध्ये हा कालावधी त्यापुढेही जाऊ शकतो.
रील्स आणि शॉर्ट व्हिडिओंच्या सवयीचा परिणाम
भारतामध्ये शॉर्ट व्हिडिओ आणि रील्स पाहण्याचे प्रमाण गेल्या काही वर्षांत लक्षणीयरीत्या वाढले आहे. 2020 मध्ये टिकटॉकवर बंदी आल्यानंतर देशातील शॉर्ट-व्हिडिओ क्षेत्रात मोठा बदल झाला आणि त्यानंतर इन्स्टाग्राम रील्सचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला.
एका रीलनंतर दुसरी रील पाहण्याची सवय अनेक वापरकर्त्यांमध्ये निर्माण झाली आहे. या प्रक्रियेत इतरांच्या आयुष्यातील आकर्षक किंवा ‘परफेक्ट’ वाटणाऱ्या गोष्टी सातत्याने समोर येतात. त्यामुळे काही जण नकळत स्वतःच्या आयुष्याची इतरांशी तुलना करू शकतात. या सततच्या तुलनेमुळे न्यूनगंड, असुरक्षितता किंवा एंग्झायटी वाढण्याची शक्यता असल्याचे सांगितले जाते.
भारतात मानसिक आरोग्य सेवांसमोरही मोठे आव्हान
सोशल मीडिया वापराच्या चर्चेसोबतच भारतातील मानसिक आरोग्याची स्थितीही महत्त्वाची ठरते. मानसिक ताण, नैराश्य किंवा इतर समस्यांबाबत मदत घेण्यास अनेकदा संकोच केला जातो. परिणामी काही समस्या वेळेत ओळखल्या जात नाहीत किंवा त्यावर उपचार घेतले जात नाहीत.
आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या राष्ट्रीय मानसिक आरोग्य सर्वेक्षण (NMHS 2015-16) नुसार, भारतातील मानसिक आजारांच्या उपचारांमध्ये मोठी तफावत आहे. मानसिक आजारांसाठीचा ट्रीटमेंट गॅप 70 टक्क्यांपासून 92 टक्क्यांपर्यंत असल्याचे सर्वेक्षणात नमूद करण्यात आले आहे.
मानसिक आरोग्य क्षेत्रातील तज्ज्ञांची उपलब्धताही मर्यादित आहे. भारतात प्रत्येक 1 लाख लोकसंख्येमागे केवळ 0.75 मनोचिकित्सक असल्याचे आकडे आहेत, तर जागतिक सरासरी 1 लाख लोकांमागे 1.7 मनोचिकित्सक इतकी आहे.
सोशल मीडिया वापरावर लक्ष ठेवणे गरजेचे
मानसिक आरोग्याशी संबंधित अडचणी वेळेत ओळखून योग्य मदत घेणे महत्त्वाचे आहे. काही जण तणाव किंवा अस्वस्थता कमी करण्यासाठी सोशल मीडिया सतत वापरण्याकडे वळू शकतात. कालांतराने हा वापर सवयीमध्ये बदलण्याची शक्यता असते.
त्यामुळे दिवसभरात सोशल मीडियासाठी किती वेळ दिला जातो, याकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. सतत स्क्रोल करण्याची सवय वाढली असेल आणि त्याचा झोप, काम, अभ्यास किंवा दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष न करता त्यामागील कारणांचा विचार करणे गरजेचे आहे. सोशल मीडियावर इतरांशी तुलना केल्यानंतर वारंवार नकारात्मक भावना निर्माण होत असतील, तर त्याकडेही गांभीर्याने पाहण्याची आवश्यकता आहे.
