संघाच्या जाळ्यात जगभरात अडीच हजारावर संस्था

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची भारताबाहेरील व्याप्ती आणि आंतरराष्ट्रीय नेटवर्कचा अभ्यास करणारा ‘Seeing the Sangh’ अहवाल चर्चेत आला आहे. सहा वर्षांच्या संशोधनातून संघाशी संबंधित जगभरातील संस्थांचे जाळे आणि त्यातील परस्परसंबंध मांडण्यात आले आहेत.

प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी यांची  वैचारिक जडणघडण करणारे राष्ट्रीय स्वयं सेवक संघ   (आरएसएस) नेमके काय आहे?  हे‌ जाणून घेण्याची  उत्सुकता जगभरात आहे. या प्रश्नाचे उत्तर शोधणारा, अशासकीय  आंतरराष्ट्रीय संशोधन अहवाल ११ डिसेंबर २०२५ रोजी प्रकाशित झाला. या अहवालाचे शीर्षक पुढील प्रमाणे आहे - 
Felix Pal and Christophe Jaffrelot. 2025. “Seeing the Sangh,” Centre for International Studies, Sciences Po. ( फेलिक्स पाल आणि क्रिस्तोफ जाफ्रेलो (2025), “संघाचे दर्शन” (Seeing the Sangh), सेंटर फॉर इंटरनॅशनल स्टडीज, सायन्सेस पो ) 
तब्बल सहा वर्षे जगभर संशोधन केल्यावर संशोधकांनी हा अहवाल तयार केला. “या अहवालाचा निष्कर्ष असा की, संघ केवळ भारतापुरता मर्यादित नाही. संघाच्या जाळ्यात जगभरातील अडीच हजारावर संस्था आहेत. वरवर त्या वेगवेगळ्या भासत असल्या तरी त्यांच्यात समन्वय साधणारे दुवे संघाशी या ना त्या प्रकारे जुळलेले आहेत! “या संशोधनावर आधारित Seeing the Sangh: Mapping the RSS’s Transnational Network
(संघाचे दर्शन : आरएसएसच्या आंतरराष्ट्रीय जाळ्याचा नकाशा ) हा लेख ‘द कॉंरवा’ आणि ‘ख्रिश्चन टुडे’  या मीडिया संस्थांनी  १३ आणि १६ डिसेंबर २०२५ रोजी प्रकाशित केला.‌‌ अहवाल  अतिशय विस्तृत आहे. लेखही विस्तृत आहे.  काही जणांना आवडणार नसले तरी सर्वसामान्यांना माहिती देण्याच्या हेतूने, जागेअभावी तो येथे संक्षेपाने मांडलेला आहे.‌  आमचा नाईलाज आहे.
**संशोधन संस्था*हा अहवाल म्हणजे Sciences Po–CERI आणि The Caravan यांचा संयुक्त संशोधन प्रकल्प आहे.  संशोधन करणारी सायन्सेस पो ही पॅरीस, फ्रान्समधील  संस्था राजकारण  आणि सामाजिक शास्त्रांच्या क्षेत्रातील जागतिक प्रतिष्ठित संस्थांपैकी एक आहे. ( सायन्सेस पो - Institute d’etudes politiques de Paris’ - पॅरीस इन्स्टीट्यूट  ऑफ पोलिटिकल स्टडीज ).
या संस्थेतील CERI  (Center de recherches internationals)  संशोधन केंद्रात  दक्षिण आशियातील राजकारणाचा अभ्यास केला जातो.  ‘द कारवाॅं‘  (The Caravan) हे   भारतातील दीर्घ-स्वरूपाच्या  पत्रकारितेसाठी प्रसिद्ध  मासिक आणि डिजिटल प्रकाशन आहे.
**संशोधक**वरील प्रकल्पाचे प्रमुख असलेले संशोधक  फेलिक्स पाल  वेस्टर्न ऑस्ट्रेलिया विद्यापीठात राज्यशास्त्राचे प्राध्यापक आहेत. दुसरे संशोधक प्रा. ख्रिस्तोफ जाफ्रेलो  Sciences Po–CERI चे संचालक आहेत.
ते दक्षिण आशियाई राजकारण, राष्ट्रवाद, हिंदू राष्ट्रवाद आणि आंतरराष्ट्रीय जाळे यांचा दीर्घकाळ अभ्यास करणारे राजकीय शास्त्रज्ञ आहेत. त्यांच्या ग्रंथ संपदेत 
-The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics, 1925 to the 1990s
-India’s Silent Revolution: The Rise of the Lower Castes in North India
-Dr Ambedkar and Untouchability
-The Pakistan Paradox
यांचा समावेश होतो. 
**संशोधनाचा आधार‌** प्रकल्प संशोधकांनी संस्थांमधील संबंध शोधताना‌ पुढील घटकांचा आधार घेतला - समान पदाधिकारी, समान पत्ते, संयुक्त कार्यक्रम, एका संस्थेकडून दुसऱ्या संस्थेकडे जाणारा पैसा, मूळ संस्था आणि तिने निर्माण केलेल्या संस्था यांच्यातील संबंध,  RSS-संबंधित संस्थांमधून निर्माण झालेल्या पुढील संस्था आणि
औपचारिकरित्या मान्य नसलेला पण पुराव्याने दिसणारा संबंध—उदा. पैशांचे हस्तांतरण, समान पदाधिकारी, समान पत्ता किंवा संयुक्त कार्यक्रम. 
संघटनात्मक नोंदी, आत्मचरित्रे, ब्लॉग, सोशल मीडिया, आर्थिक filings आणि सरकारी कागदपत्रे वापरून संबंधांची पडताळणी केली.
**नेटवर्कनुसार आठ भिन्न संघटनात्मक प्रकार 
या संशोधनातून  संघाच्या  नेटवर्कमध्ये आठ वेगवेगळे संघटनात्मक स्तर उघड झाले.   संघाच्या व्यापक धोरणात विशिष्ट कार्ये पार पाडत असलेले हे स्तर खालीलप्रमाणे --
**Cader Organisations**
*( कॅडर संघटना*) आरएसएस, भाजप, एबीव्हीपी आणि बजरंग दल यांसारख्या संवर्गीय संघटना सदस्य नोंदणी, औपचारिक पदानुक्रम आणि संघटन क्षमता टिकवून ठेवतात. या संघटना सामान्यतः आरएसएसच्या थेट शाखा म्हणून उदयास येतात आणि त्यांच्यावर प्रचारकांचे मोठे नियंत्रण असते.
**Coordinating organisations*
*(समन्वयकारी संस्था*) विद्या भारती, सेवा भारती आणि विश्व हिंदू परिषद यांसारख्या समन्वयकारी संस्था मध्यस्थ म्हणून काम करतात. त्या संघाच्या प्रमुख संघटना आणि परिघीय संघटना यांच्यात माहिती आणि संसाधनांचे वहन करतात. विद्या भारती १२,००० हून अधिक शाळा असल्याचा दावा करत असली तरी, प्रत्यक्ष कामकाज मध्य प्रदेशातील सरस्वती शिक्षा परिषदेसारख्या राज्यस्तरीय संस्थांमार्फत चालते. संघाच्या जवळपास निम्म्या संघटना एकाच दुव्याद्वारे या नेटवर्कशी जोडलेल्या आहेत, त्यामुळे या मध्यस्थ संस्था नेटवर्कच्या कार्यासाठी अत्यावश्यक ठरतात.
*Campaign Organisations*
**विशिष्ट उद्देशांसाठी मोहीम संघटना** विशिष्ट उद्देशांसाठी मोहीम संघटना उदयास येतात. ऐतिहासिक उदाहरणांमध्ये फाळणीतील निर्वासितांच्या मदतीसाठी स्थापन झालेली पंजाब रिलीफ कमिटी आणि बस्तुहारा सहायता समिती यांचा समावेश आहे. मोरवी रिलीफ कमिटीने आपत्कालीन प्रतिसादाचे काम हाताळले. अलीकडील संघटनांमध्ये, जातीय भेदभावाविरोधातील कॅलिफोर्नियाच्या कायद्याला विरोध करण्यासाठी स्थापन झालेल्या ‘आंबेडकर-फुले नेटवर्क ऑफ अमेरिकन दलित्स अँड बहुजन’चा (APNADB) समावेश आहे. या संस्था स्वतंत्र ओळख ठेवतात आणि कार्यात्मकपणे पालक संस्थांशी समान राहतात. सेवा भारती राज्यांमध्ये वेगवेगळ्या नावांनी कार्यरत आहे: ओडिशातील उत्कल बिपन्ना सहायता समिती, महाराष्ट्रात जनकल्याण समिती, त्रिपुरामध्ये विवेकानंद सेवा न्यास. विद्या भारती त्याचप्रमाणे झारखंडमध्ये वनांचल शिक्षा समिती, तमिळनाडूमध्ये विवेकानंद केंद्र आणि दिल्लीत समर्थ शिक्षा समिती म्हणून कार्यरत आहे. अंतर्गत संघ प्रकाशने पालक आणि आघाडीच्या संस्थेची नावे परस्पर बदलू शकतात.
*Covert Organisations*
*( गुप्त/उघड नसलेल्या संघटना*) या संघटना त्यांचे संघाशी असलेले संबंध आणि त्यांच्या कारवाया दोन्ही लपवून ठेवतात. त्या सहसा प्रतिष्ठेला धोका निर्माण करणाऱ्या कृतींमध्ये गुंतलेल्या असतात. हिंदू जागरण मंच आणि भाजप नेतृत्वाशी संबंधित विविध शिवसेना ही त्याची उदाहरणे आहेत. या संघटना त्यांचे दृश्यमान नेटवर्क संबंध कमीत कमी ठेवतात आणि मर्यादित सार्वजनिक माहिती उपलब्ध करून देतात.
*Showpiece organisations*
*दर्शनीय संघटना* या संघटना संघ विचारधारेवरील आरोपांना प्रत्युत्तर देण्यासाठी  अस्तित्वात असतात. उदाहरणार्थ,  मीनाक्षीपुरममधील दलितांच्या इस्लाम धर्मांतरानंतर १९८३ मध्ये सामाजिक समरस्त मंचची स्थापना झाली. शीखविरोधी हिंसाचारानंतर १९८६ मध्ये राष्ट्रीय शीख संगत उदयास आली. २००२ च्या गुजरात हत्याकांडानंतर काही महिन्यांतच मुस्लिम राष्ट्रीय मंच सुरू झाला. या संघटना सहसा उप-गट तयार न करता नेटवर्कच्या टोकांवर कार्यरत असतात.
*Training Organisations*
**प्रशिक्षण  देणाऱ्या संस्था**
प्रशिक्षण संस्था संघाच्या विविध भूमिकांसाठी कर्मचारी तयार करतात. रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी राजकीय नेते घडवते. सेंट्रल हिंदू मिलिटरी एज्युकेशन सोसायटी लष्करी जवानांना प्रशिक्षण देते. स्वामी विवेकानंद योग अनुसंधान संस्था जागतिक स्तरावर तैनात करण्यासाठी योग प्रशिक्षक तयार करते.
*Knowledge production organisations*
*ज्ञान निर्मिती करणाऱ्या संस्था*
“ज्ञान निर्मिती करणाऱ्या संस्था संघाच्या इतर कार्यांना वैधता 
देणाऱ्या बौद्धिक चौकटी तयार करतात. विवेकानंद इंटरनॅशनल  फाउंडेशनने काश्मीरसाठी लष्करी हस्तक्षेपाचे सविस्तर प्रस्ताव तयार केले होते. अधिकाऱ्यांनी नंतर प्रादेशिक विलीनीकरणाचे समर्थन करण्यासाठी या प्रस्तावांचा वापर केला.
*Last mile organisations*
**शेवटच्या टप्प्यातील संस्था**
सर्वात मोठ्या श्रेणीमध्ये शेवटच्या टप्प्यातील संस्थांचा समावेश होतो.  नेत्र रुग्णालय- पेढी, रक्तपेढ्या, गावातील शाळा, अनाथाश्रम आणि कुष्ठरोग उपचार केंद्रे यांसारख्या लहान सेवा पुरवठादारांचा यात समावेश आहे. या संस्था संघाला ज्या समुदायांपर्यंत पोहोचायचे आहे, त्यांच्याशी थेट संवाद साधतात.  यापैकी बहुतेक संस्था नेटवर्कच्या अशा टोकांवर असतात, जिथून समन्वय संस्थांशी एकच जोडणी असते. त्या अनेकदा हिंदुत्ववादी विचारसरणीला कमी लेखतात आणि त्याच वेळी सहज प्रवेशाचे मार्ग उपलब्ध करून देतात. त्याच वेळी, त्या परदेशस्थ भारतीयांकडून मिळणाऱ्या धर्मादाय निधीसाठी एक माध्यम म्हणूनही काम करतात.आमचे आकलन स्पष्ट आहे. विरोधासाठी विरोध असणे नाही.
वरील माहिती जागतिक स्तरावरील संशोधन अहवालातील आहे. त्यावर आम्ही भाष्य करणार नाही....
 

प्रभाकर कोंडबत्तुनवार
मो.  ९४०५७५०४६०
( लेखक प्रसिद्ध पत्रकार 
आणि ज्येष्ठ संपादक आहेत)